AUKUS
De aanleiding voor het aangaan van dit trilaterale industriële samenwerkingsverband sinds september 2021 (zie Afbeelding 1) tussen Australië, het Verenigd Koninkrijk en de VS op het gebied van veiligheid was de toenemende onzekerheid in de Indo-Pacific regio door Chinese assertiviteit.
AUKUS bewerkstelligt dat Australië beschikt over kernonderzeeërs en maritiem-militaire geavanceerde technologie om tegenwicht te bieden aan de Chinese militaire opbouw.
Afbeelding 1. Oprichting AUKUS in 2021. Bron: Amerikaanse ambassade in Australië.
De samenwerking bestaat uit 2 pijlers.
Pijler I
Pijler I bestaat uit verschillende onderdelen:
1) de levering aan Australië van kernonderzeeërs met een optie voor de verkoop van 1-2 extra kernonderzeeërs ingeval van vertraging bij de bouw van de Australische SSN-AUKUS kernonderzeeërs;
2) transfer van de relevante nucleaire voortstuwingstechnologie;
3) de training van Australisch personeel;
4) rotatie-bezoeken aan Australië door Britse en Amerikaanse kernonderzeeërs voor onderhoud en training;
5) investeringen door Australië in de eigen, de Britse en de Amerikaanse industriële basissen;
6) het bouwen van extra kernonderzeeërs door de VS als vervanging van de Virginia Class kernonderzeeërs die verkocht worden aan Australië.
Wereldwijd beschikken slechts zes landen over kernonderzeeërs (VS, VK, Frankrijk, Rusland, China en India), waarbij de VS eerst het VK en nu Australië heeft ondersteund met de ontwikkeling ervan en het verzoek van o.a. Nederland en Japan om soortgelijke ondersteuning heeft geweigerd.
Pijler II
Pijler II betreft de overdracht van niet-nucleaire technologie en de ontwikkeling van zgn. Advanced Capabilities. Het 2026 Integrated Investment Program van Australië geeft op blz. 18-20 een overzicht van de Advanced Capabilities die hiermee gemoeid zijn.
Deze thema’s komen terug in zes werkgroepen:
1) Undersea capabilities: bescherming van onderzeese infrastructuur (bijv. communicatiekabels op de oceaanbodem) met behulp van AI en onbemande onderwatersystemen; Pillar II Signature Project (2026): ontwikkelen van technologische modules voor Uncrewed Undersea Vehicles (UUVs) vanaf 2027;
2) Quantum technologies: voor navigatie (optische atoomklok, GPS/stealth);
3) Artificial intelligence and autonomy: algoritmes voor verkenning, bewaking en informatie verzamelen.
4) Advanced cyber: om spionage en sabotage tegen te gaan
5) Hypersonic and counter-hypersonic capabilities: hypersonische wapensystemen. Omvat het Hypersonic Flight Test and Experimentation Project tussen de VS en AU;
6) Electronic warfare: met elektromagnetische spectrum technologieën; Australië deelt met het VK haar kennis op het gebied van Active Electronically Scanned Array (AESA) radar technologie.
Hieronder volgt een beschrijving van de activiteiten per AUKUS-partner in dit samenwerkingsverband.
Australië
In Australië’s National Defense Strategy 2026 worden China’s militaire opbouw en maritieme claims in de Zuidelijke en Oostelijke Chinese Zee en de Straat van Taiwan genoemd als bedreiging voor de regionale vrede (zie blz. 12). Australië wordt derhalve door haar beide bondgenoten ondersteund bij de bouw van kernonderzeeërs en de uitwisseling van geavanceerde maritieme militaire technologieën om de stabiliteit in de Indo-Pacific te bewaren.
De Royal Australian Navy (RAN) heeft momenteel zes Collins Class onderzeeërs, die gebouwd zijn in Adelaide door de Australian Submarine Corporation (de huidige ASC Pty Ltd) van 1996-2003. Deze diesel-elektrische onderzeeërs met geleide raketten moeten begin jaren 2040 vervangen worden.
In eerste instantie (2016) won Frankrijk de tender met de bouw van 12 Barracuda-Class onderzeeërs. Door vertragingen en hogere kosten aan Franse zijde, besloot Australië in september 2021 de deal te annuleren en voor kernonderzeeërs te gaan met de oprichting van AUKUS.
In 2023 werd de Australian Submarine Agency (ASA) opgericht, die verantwoordelijk is voor het Australische kernonderzeeër programma en personeel heeft uit de VS en het VK. ASA's website geeft een duidelijk historisch overzicht van AUKUS (zie Afbeelding 2).
Afbeelding 2. Overzicht van 3 jaar AUKUS. Bron: ASA.
Australië zal zelf vijf SSN-A kernonderzeeërs bouwen en drie Virginia Class operationele kernonderzeeërs van de VS kopen (met een optie voor twee extra wanneer de SSN-A vertraging oploopt), waarvan de eerste begin jaren 2030 zal worden opgeleverd. https://www.asa.gov.au/aukus/australias-nuclear-powered-submarines.
De kernonderzeeërs SSN-AUKUS (ook wel genoemd ‘SSN-A’) worden door een joint venture van ASC Pty Ltd (die de Collins Class onderzeeërs heeft gebouwd) en de Australische tak van BAE Systems gebouwd op de Osborne Naval Shipyard in zuid-Australië, waarbij de technologie van alle 3 samenwerkende landen wordt ingebracht. BAE Systems Australia Submarines volgt het ontwerp van de Britse SSN-AUKUS onderzeeërs van BAE Systems.
Ondertussen zullen Britse en Amerikaanse kernonderzeeërs beurtelings bij Australië havenbezoeken afleggen bij HMAS Stirling, de Australische marinebasis aan de westkust op Garden Island dichtbij Perth. Deze operatie wordt de Submarine Rotational Force-West (SRF-West) genoemd, waarbij Australisch personeel zal worden getraind in onderhoud en gebruik van de kernonderzeeërs. SRF-West zal vanaf 2027 officieel van start gaan.
De ASA heeft Australian Naval Infrastructure Pty Ltd (ANI, https://www.ani.com.au/) aangewezen voor de uitbreiding van de Osborne scheepswerf in Adelaide, een project dat 10 jaar gaat duren. Vanaf begin jaren 2030 kan daar vervolgens met de bouw van de kernonderzeeërs worden begonnen, die 10 jaar later zullen worden opgeleverd. Eind 2027 zal de Skills and Training Academy Campus in Osborne klaar zijn voor het trainen van personeel voor het gebruik en onderhoud van de SSN-A kernonderzeeërs.
Ook wordt fors geïnvesteerd in een andere locatie, aan de westkust van Australië in de buurt van Perth, het Henderson Defence Precinct, een industriële scheepsbouw hub voor onderhoud van AUKUS kernonderzeeërs.
De VS
De VS zal Australië 3 Virginia Class operationele kernonderzeeërs leveren met een optie voor twee extra (in 2041 en 2044). Het Australische bedrijf Bisalloy Steel zal daarvoor het staal leveren (HY80 staal). De kernonderzeeërs zullen in 2032, 2035 en 2038 worden geleverd. Personeel van de Royal Australian Navy (RAN) zal nucleaire training krijgen in de VS en in het VK.
In eerste instantie was er sprake van de levering van 2 operationele Virginia Class kernonderzeeërs en 1 nieuwe kernonderzeeër aan Australië. Dit wordt in 2026 aangepast naar 3 operationele kernonderzeeërs met een optie voor twee extra.
De VS heeft vertraging (zie blz. 15 e.v.) opgelopen met de productie van haar eigen kernonderzeeërs door de toevoeging van de zgn. Virginia Payload Module, een extra laadmodule met 4 buizen voor elk zeven Tomahawk raketten of torpedo’s.
Aangezien bij deze overdracht van technologische nucleaire kennis het Non-Proliferation Treaty een rol speelt, moest de AUKUS Naval Nuclear Propulsion Agreement van 5 augustus 2024 worden aangenomen om te garanderen dat de informatie over het gebruik van kernenergie en het nucleair materiaal dat Australië verkrijgt, zich niet verder verspreidt en uitsluitend wordt gebruikt voor de bouw van de SSN-A kernonderzeeërs. Deze overeenkomst verving een eerder getekende Exchange of Naval Nuclear Propulsion Information Agreement (ENNPIA) uit 2021.
In 1958 sloot de VS met het VK een vergelijkbare overeenkomst, de US-UK Mutual Defense Agreement (wijziging 14 november 2024) voor onderlinge samenwerking op het gebied van kernwapens (uitwisselen van informatie, apparatuur en materialen), waarbij de VS hulp bood bij de bouw van een nucleaire voortstuwingsinstallatie voor onderzeeërs.
Van Amerikaanse zijde zijn o.a. de bedrijven General Dynamics Electric Boat en Huntington Ingalls Industries Inc. (HII) betrokken. HII werkt samen met de Britse Babcock aan een lanceersysteem (Common Weapon Launcher) voor Amerikaanse MK-48 zware torpedo’s, die Australië koopt voor de Collins Class onderzeeërs en voor de nieuwe kernonderzeeërs. Verder ontwikkelt HII met Babcock Uncrewed Underwater Vehicles (zie hierboven werkgroep 1 van Pijler II en Afbeelding 3), die via de buizen van het lanceersysteem gelanceerd kunnen worden.
Afbeelding 3. UUV. Bron: HII.
Het VK
De Britse Royal Navy is in het bezit van Astute Class onderzeeërs en begon in 2018 met project Submersible Ship Nuclear Replacement (SSNR) om ze te vervangen. Het SSNR-ontwerp werd later omgedoopt tot de SSN-AUKUS in maart 2023. Het VK zal 12 SSN-AUKUS kernonderzeeërs bouwen voor haar eigen vloot, waarbij BAE Systems in Barrow-in-Furness verantwoordelijk is voor de bouw en Rolls-Royce in Derby voor de hogedrukreactoren (nucleaire voorstuwingssystemen).
Voor de samenwerking bij de bouw van de SSN-A onderzeeërs, hebben de Britten met Australië het Geelong Verdrag (Nuclear-Powered Submarine Partnership and Collaboration Treaty) getekend op 26 juli 2025. Hierin staat dat het Britse deel van de samenwerking bestaat uit het ontwerpen van de SSN-A onderzeeërs, het leveren van nucleaire materialen en apparatuur en het trainen van Australisch personeel. Het verdrag refereert naar de AUKUS Naval Nuclear Propulsion Agreement (ANNPA, 2024), die de strikte non-proliferatie voorwaarden benadrukt.
BAE Systems Australia Submarines volgt het ontwerp van de Britse SSN-AUKUS onderzeeërs van BAE Systems voor de bouw van de Australische kernonderzeeërs (zie Afbeelding 4). Rolls-Royce Holdings in Derby (Raynesway bedrijventerrein) is verantwoordelijk voor de levering van de nucleaire voorstuwingssystemen van zowel de Britse als Australische SSN-AUKUS kernonderzeeërs en het geven van trainingen aan Australisch personeel.
Afbeelding 4. SSN-AUKUS ontwerp. Bron: Website Britse overheid.
Rolls-Royce heeft de Nuclear Skills Academy opgericht in 2022 voor het trainen van haar Britse personeel en Australische universitaire technologische centra worden in het verlengde daarvan in Australië opgericht in samenwerking met Australische universiteiten in de regio. Rolls-Royce heeft hiervoor verschillende MoUs afgesloten.
De UK Strategic Defence Review 2025 vermeldt dat het doel is om elke 18 maanden een Britse onderzeeër te bouwen. Daarmee kan worden begonnen zodra de uitbreiding van de locaties in Derby en Barrow gereed zijn.
Vergaderingen
De AUKUS partners komen op verschillende manieren bijeen. Er zijn vergaderingen waarbij de nationale leiders bijeenkomen, vergaderingen van een Joint Steering Group en er zijn 17 trilaterale werkgroepen opgericht, die regelmatig bijeenkomen. Ook komen de Ministers van Defensie soms samen en wordt er een bilateraal Australia-UK Defence Industry Dialogue (AUKDID) gevoerd.
De voortgang van de samenwerking wordt ook bilateraal besproken in de jaarlijkse Australia-US Ministerial Consultations (AUSMIN) en de Australia-UK Ministerial Consultations (AUKMIN), waarbij de Ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken van de betreffende landen bijeenkomen.
Een overzicht van alle AUSMIN-bijeenkomsten is hier te vinden en de AUKMIN-bijeenkomsten zijn hier te vinden.
Afbeelding 5. AUSMIN 2023.
Bron: https://www.ussc.edu.au/ausmin-2023-explained
Na elke bijeenkomst wordt een Joint Statement gepubliceerd, waarin de hoofdpunten van de vergadering staan vermeld. Dit focust niet alleen op de voortgang van AUKUS, maar ook op conflicten in de wereld. In de laatste AUKMIN van juni 2026 in Londen veroordelen beide partijen China voor het ondermijnen van de stabiliteit en vrede in de regio.
Reactie China
China heeft felle kritiek op AUKUS en ziet het als een initiatief dat het Non-Proliferatie Verdrag overtreedt, zorgt voor een wapenwedloop en ondermijning van de regionale stabiliteit.
Het land beschrijft AUKUS als een herhaling van de Amerikaanse containment strategie van na de Koude Oorlog en voelt zich ingesloten door Amerikaanse bondgenoten in de regio.
China uit stevige kritiek op AUKUS bij vergaderingen van de International Atomic Energy Agency.